PROF. DR. NİMET YILDIRIM

Merhaba Hocam,Türkiye’de Mitoloji Sözlüğü, Divan Şiiri Sözlüğü, Felsefe Sözlüğü gibi kavramsal çalışmalara neredeyse kimse ilgi göstermiyor. Çoğunlukla akademisyenler de bu nedenle bu tür çalışmalara eğilmiyor. Yıllar önce yapılmış olan ‘kaliteli’ çalışmalarla herkes yetinmekten dolayı memnun. Ancak eksik alanlar o denli fazla ki… Bu eksiklerden biri de Türk dilini ve edebiyatını yakından etkilemiş olan Fars coğrafyasının İslamiyet’ten önceki evresiyle ilgili. Prof. Dr. Nimet Yıldırım’ın “Fars Mitolojisi Sözlüğü” adlı çalışması 2008’in kasım ayında yayınlandığından bu yana dikkatimi çekiyordu, geçtiğimiz ay sözlüğü edindim ve incelemeye başladım. Doğrusu bir sözlüğü birkaç ay içerisinde tastamam özümseyebilmek mümkün değil elbette, ancak ben izlenimlerimi yazmayı borç biliyorum. Çünkü alan üzerine yapılan çalışmalar, bir akademisyenin elinden de çıktıktan sonra ve öncesi olmayan bir yere kendini yerleştirip boşluğu doldurunca istisnai bir yer ediniyor kendine. Daha önce Türkiye’de bazı kaynaklarda parça parça Fars Mitolojisi’yle ilgiler mevcutken bu defa karşımıza bir bütün halinde “Fars Mitolojisi Sözlüğü”nü çıkartıyor Nimet Yıldırım, iyi de yapıyor.

“Fars Mitolojisi Sözlüğü” isimli eserinizi geçtiğimiz ay edindim, gerçekten çok başarılı bir çalışma olmuş. Türkiye’de ‘alan’ işleri bu kadar az yapılırken cesaretli de bir iş çıkartmışsınız. Türk Dili ve Edebiyatı öğrencisi ve aynı zamanda sekiz yıldır dergi çıkartan biri olarak tebrik etmek istedim, emeğinize sağlık.

          Geniş bir kültürü kapsayan bu çalışmanın en önemli yanı kavramların sadece tanımlamalarla geçiştirilmemiş olmaması.

Aksine açıklaması yapılan her kavramla ilgili gerekli bilgiler de verilerek kavramlar arasına bağlantılar da kurulmuş. Benzer bir şekilde kavramların çeşitli karşılıkları da sözlük boyunca yönlendirmelerle birbirinin içine bağlanmış.

Bu sayede sadece bir sözcüğün anlamını öğrenmekle kalmayıp aynı zamanda o kavramın ya da sözcüğün olaylarla bağlantısını da net bir biçimde öğrenebiliyorsunuz.

İslamiyet gelene kadar yüzyıllar boyunca söz konusu coğrafyayı etkileyen her şeye bu kitap aracılığıyla ulaşabilirsiniz.

Avesta, ateş kültürü, gelenekler, Firdevsi, Şahnâme, Ahura Mazda…

Sadece romanlar, öyküler ya da şiirler insana hayatı öğretmez çünkü; esas olarak insana hayatı öğreten kültür mirasına sahip ülkelerin ve insanlığın bu birikimine sahip olabilmektir.

Kurguladığınız pek çok anlatı daha önce yaşanmış, yaşandığı rivayet edilmiş ya da öğretilmiş, bilgiye dâhil edilmiş olabilir. Önceyi bilmek her zaman insana bilgisizliğini yeniden ve yeniden gösterir.

Bilinmeyenler aslında vardır ve sizin onları bilmiyor olmanız sahip olduğunuz bilgiyi büyük bir birikim olarak değerlendirmenize neden olur. Bu eksiği giderecek en önemli eserlerse elbette sözlüklerdir, özellikle kavramsal sözlükler gelişimin en sağlam kaynaklarındandır.

“Fars Mitolojisi Sözlüğü” tıpkı Azra Erhat’ın “Mitoloji Sözlüğü”nde olduğu gibi sizi kavramlar arasında bir yolculuğa çıkartarak zihninizde izler bırakmayı hedefliyor. İskender Pala’nın “Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü”nü de yaklaştırabiliriz Nimet Yıldırım’ın çalışmasını.

Çünkü, Fars kültürünün edebiyatla olan ilintisine dair de bilgiler her maddede veriliyor neredeyse ve bu bağlantılar beytlerle de (hatta sözcüklerle oluşturulmuş mazmunlar -kalıplar- bile söze konu oluyor) destekleniyor. Alıp kuru kuruya bile okunabilecek türden anlatılar mevcut aslına bakarsanız kitapta.

Tanımlamalardan sonra gelen bilgilendirmeler ve değinmeler okuyucuya bir seyahat vaat ediyor…

      Simurg (morğ-i morğân: kuşların şahı; morğ-i fermanrevâ: egemen kuş; morğ-i çâreger: çare bulan kuş; morğ-i dermânger: tedavi eden kuş; sîreng: otuz renk adlarıyla da bilinen simurg Farsça sözlüklerde ‘büyük bir avcı kuş, Zâl’ın yanında öğrenip olgunluğa eriştiği kişi’ olarak geçer. Simurg sözcüğü sînmorğ’un hafifletilmiş şeklidir. Bileşik bir sözcük olan simurg’un sî kısmı Avesta’da saena, Pehlevice senmuru, Sanskritçede syena, Azericede sain sözcüklerinden gelmedir. Sanskritçe ve Avesta dilindeki anlamı avcı kuş ve şahindir. Şahin sözcüğünün Farsçada bu eski kökten geldiği sanılır. Fars edebiyatında simurgla ilgili birçok efsane vardır. (…) Farsça ve Arapça eserlerde simurgun mitolojik yönleriyle ilgili açıklamalar yer almaz. Özellikle Şahnâme’nin mitolojik bölümündeki bilgiler dışında İslam sonrası dönemde kaleme alınmış mitolojik metinler yoktur. Bu nedenle simurg yalnızca Şahnâme’de görülen ve özgün nitelikleriyle algılanabilen şekli, özellikleri ve yetenekleriyle tasavvuf konulu metinlere girmiş, simgesel varlığı ve yetileriyle İslam kültüründe bir öğe olarak yer almıştır.

          Üstteki alıntı sözlükte yer alan ‘simurg’ başlığından, tamamı beş altı sayfa kadar… Simurg’u sadece bir kuş olarak bilmekle yetinmemek gibi bir imkan var elinizde, alternatifleriyle, İslam öncesi ve sonraki devirdeki algılanışıyla, metinlerdeki ifadeleriyle irdeleyebilirsiniz artık bu kavramı.
   

 “Sa’dî, sen kendi değerin kadar vuslatı iste,
  Yakışır mı senin karga yuvana, bizim simurgumuz!” (Sa’dî-yi Şîrâzî)

Bilgilendirmeleri derlediği kaynakları da bir akademisyen titizliğinde çalıştığı için Prof. Dr. Nimet Yıldırım belirtmiş.

Başlıkların altında başlıkla ilgili kaynakçaları ve sayfa numaralarını her zaman vermiş.

Kitabın sonundaki genel kaynakçada da yüzlerce eserin tarandığı net bir biçimde görünüyor.

İşleri kolaylaştırmak için yine kısa bilgilendirme notları içeren bir dizin de koymuş kitaba Nimet Yıldırım.

Uzun yılların ve büyük bir emeğin ürünü “Fars Mitolojisi Sözlüğü” bence herkesin edinmesi gereken bir çalışma.

Nasıl ki İskender Pala’nın “Divan Şiiri Sözlüğü”, nasıl ki Azra Erhat’ın “Mitoloji Sözlüğü”, nasıl ki Ahmet Cevizci’nin “Felsefe Sözlüğü” bir kaynak olarak başvurulmak için hazır bekliyorsa, incelenmek ve bilgilenmek için rafta duruyorsa onların hemen yanına Nimet Yıldırım’ın “Fars Mitolojisi Sözlüğü”nü koyabiliriz.

Eski Edebiyata biraz olsun ilgi duyan, diğer ülke kültürlerinden ziyade o kültürlerdeki kavramların edebi ve dini bağlantıları, insanla ilgili eğilimleri merak edenler için iyi bir kaynak bu sözlük. Ama diyorsanız ki ben roman okurum, sözlük de okunur muymuş! Amenna, yola devam o halde…

 
   Kitap: Fars Mitolojisi Sözlüğü
   Hazırlayan: Prof. Dr. Nimet Yıldırım
   Yayın: Kabalcı Yayınları
   Basım: 2008 (1. Basım)
   Sayfa: 815 s.

………………………………

 

Prof. Talât HALMAN

Sayin Prof. Dr. Nimet Yildirim

09/0032/TH-NT/06 Ocak 2009

SayIn Prof. Dr. YILDIRIM,Yeni yıl için en iyi dileklerle

“Fars Mitolojisi Sözlüğü” başlıklı eserinizin çıkmasını kutlarım. Saygılar ve candan dileklerle.

Prof. Talât HALMAN

İNSANİ BİLİMLER VE EDEBİYAT FAKULTESİ DEKANI

…………………………………

 

Prof. Dr. Muhsin MACİT

Muhterem Nimet Bey,

Hazırladığınız Fars Mitolojisi Sözlüğü’nü temin ettim. Elinize sağlık. Güzel olmuş. Eski Türk Edebiyatı alanında çalışanlar için Fars Mitolojisi her daim önemli.

…………………………………

 

TÜRKİYE YAZARLAR BİRLİĞİ

FARS MİTOLOJİSİ SÖZLÜĞÜ, NİMET YILDIRIM, KABALCI Y., 1. B., İSTANBUL 2008, 815S.

Atatürk Ü. Fen-Edebiyat F. Doğu Dilleri ve Edebiyatları – Fars Dili ve Edebiyatı anabilim dalında profesör olan Yıldırım, ağırlıklı olarak Farsça kaynakları tarayarak Türkçede ihtiyacı duyulan bir sözlüğe imzasını atmış.

Eser, sadece Fars Edebiyatıyla ilgilenenleri değil Eski Türk Edebiyatı alanında çalışanları da sevindirecek bir kaynak olma özelliği taşıyor.

Sözlükte maddeler olabildiğince geniş tutulmuş ve Fars Edebiyatı şairlerinin dizelerinden örneklerle bezenmiş. (YTG.)

…………………………………

 

Doç. Dr. Hicabi KIRLANGIÇ

Hocam,Tebrik ediyorum bunca güzel çalışmadan dolayı. Mitoloji sözlüğünü hemen edineceğim.

Selam ve muhabbetle.

Hicabi

…………………………………

 

FARS MİTOLOJİSİ SÖZLÜĞÜ‏

Doç. Dr. Mustafa Koç, FATİH ÜNİVERSİTESİ

Muhterem Hocam,

Çıkar çıkmaz eserinizi aldım. Hayli emek mahsulü ve ince işçilik içeren çalışmanızı keyifle okudum.  Ellerinize sağlık. Sevgi ve saygılarımla.

Mustafa KOÇ

 

…………………………………

DR. Fahrettin COŞKUNER, KIRIKKALE ÜNİVERSİTESİ

Selamlar Sayın Nimet Hocam

Allah hayırlı etsin eminim ki diğerleri gibi cok degerli bir calışmadır.

Bundan sonraki calısmalarınızda kolaylıklar dilerim.

 

…………………………………

 

Mehmet ALICI, İstanbul ÜNİVERSİTESİ

Nimet Yıldırım hocam merhabalar,

Ben İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dinler Tarihi bölümünde araştırma görevlisiyim. Prof. Dr. Şinasi Gündüz’ün danışmanlığında ”mecusi geleneğinde tektanrıcılık ve dualizm ilişkisi” konulu.

Sizin Fars edebiyatında kaynaklar adlı eserinizin nüshasından fotokopi çektirerek incelemiştim. Bugün de sizin Fars Mitoloji Sözlüğü eserinizi görür görmez aldım. Gerçekten çokça ihtiyaç duyulan bir eseri kaleme aldığınızdan dolayı size minnettarım. Yanı başımızdaki bir medeniyetten bihaber yaşayan Türk bilim dünyası neleri kaçırdığının farkına bu eserlerle varacaktır.

…………………………………

 

C. Alper İlhan, DÜŞLE EDEBİYAT DERGİSİ.

Merhaba hocam,

Nazik beğeniniz ve kibarlık gösterip yazdığınız yanıt için çok teşekkür ediyorum… Dilimin döndüğünce anlatmaya çalıştım, Edebiyat yapımıza bir tuğla koyuyorsunuz elbette, hatta o duvarı zihnimizde veçalışmalarımızda sizler çıkıyorsunuz farkında olmadan. Biz ondan nasiplenmeyi bilenleriz sadece…

 Sevgiler, saygılar…

 C. Alper İLHAN

…………………………………

 

ÖMER LEKESİZ

NİMET YILDIRIM’LA SÖYLEŞİ

01 Mayıs 2009

 

-Hocam, Yves Bonnefoy, “Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve Mitoloji Sözlüğü”nde, “din” ve “mitoloji” sözüklerini yanyana kullanmasının nedenini açıklarken “Bütün insan topluluklarında mitik anlatılarla dinsel uygulamalar sıkı sıkıya birbirine bağlıdır, bu yüzden de her yerde ya da hemen hemen her yerde dinler tarihçisi ya da araştırmacısı aynı zamanda mitolojileri de inceler” belirlemesini yapar. Sizin öncelikle bir filolog olduğunuzu bilmekle birlikte “Fars Mitolojisi Sözlüğü”nüzde zaman zaman “Fars” tanımlamasını aşan ve Hint’ten Endülüs’e kadar İslam başta olmak üzere diğer semavi dinlerin kültürlerini de içeren bir çalışmayı gerçekleştirdiğinizi görüyoruz. Mitoloji kavramına nasıl bir anlam yüklediniz, ya da Fars Mitolojisi’ne nasıl yaklaştınız ki sözlüğünüz bunca geniş bir dini ve kültürel yelpazeyi de kuşattı?

-Efendim, öncelikle Fars Mitolojisi Sözlüğü’ne gösterdiğiniz yakın ilgiden dolayı sizlere teşekkür ederim. Alanında ülkemizde yapılmış ilk çalışma olan kaynak eser niteliğindeki bu eserden dolayı edebiyat çevrelerinden çok güzel mesajlar, tebrikler ve teşvik edici yazılar alıyorum. Bu da beni son derece sevindiriyor ve yeni çalışmalara yöneltiyor.

İfade ettiğiniz gibi Fars Mitolojisi Sözlüğü, birtakım “Semavi dinlerin kültürlerini de içine alan, geniş bir dinsel-kültürel yelpazeyi kapsayan çalışma” olarak kabul edilebilir. Mitoloji sözcüğüne nasıl bir anlam yükleyerek böyle bir sonuca vardığımızı ortaya koyabilmek için sanırım önce İranlıların kökenlerinden “Aryalar”dan, en eski dönemlerden bu yana tarihlerinden ve kültürel birikimlerinden çok kısa olarak söz etmek yerinde olur:

Tarihin başlangıcı belli olmayan çok eski dönemlerinde Arya ırkının bir kolu, yaşadığı toprakları terk ederek Soğd/Semerkant, Buhara ve Merv bölgesine yerleşmiş, ancak olayların akışına ayak uyduramayınca Belh ve Horasan ta­rafına, oradan da İran’ın değişik bölgelerine göç etmiştir. Tarihî verilere dayanılarak bu hareketlerin MÖ. X. ve VIII. yüzyıllarda gerçekleştiği tahmin edil­ir. İran platosunda yerleşik hayat kuran ilk Arya kavimleri de Medler ve Persler’dir.

İran mitolojisi, kahramanlık anlatıları ve efsanelerinin tarihi, Aryaların İran topraklarına gelip yerleşmiş oldukları günlerden başlar. Bilindiği gibi İran milleti, İndo-Europeenne/Hind-Avrupa kavimlerinden biridir. Bu ırkın kollarından biri, tarihin çok eski dönemlerinden beri diğerlerine oranla çok daha fazla önem kazanmış, oluşturduğu medeniyet, edebiyat ve kültür, Hind-Avrupa ırkının diğer kollarından daha etkili olmuştur. “İndo-İranienne/Hind-İran” adlı bu kol, MÖ. 3000’lerde Hind-Avrupa grubundan kopup “Hint” ve “İran” adlarıyla  iki ayrı kola ayrılıncaya dek, Orta Asya bölgesinde yaşamakta; ortak din, dil, inanç ve mitolojileri paylaşmakta, kendisini “Arya: şerefli” adıyla nitelemektedir. Daha sonraki dönemlerde birbirlerinden ayrılarak Hindistan ve İran adlı ülkelerine yerleştiklerinde bu ismi her biri kendisi için kullanmıştır.

Fars Mitolojisi Sözlüğü’nün, geniş boyutlu bir çalışma olmasının önemli nedenleri olarak şunları sıralayabiliriz:

Mitoloji bir bakıma eski dünyada yaşamış insanların, sosyal ilişkileri ve doğa olaylarını algılayış tarzları ile dinsel inanışlarına bakış açılarının yorumlanmasını konu alır. Bir ulusa, bir dine ve bir uygarlığa ait mitleri ele alır. Belirttiğiniz gibi mitoloji, “dinlerin kültürlerini de içerir”.

Mitoloji, ilkel çağlardaki insanların ayinleri, inanışları, ve medeniyetlerinin teorik yönleri, bir başka deyişle de yaratılışın başlangıcı ve kaynağına götüren aktarımlardır. İlkel insanların inanışları, mitolojilerle başlar ve daha sonralarda ad dinsel inanışlar ve büyük dinler yapılanır. Buradan hareketle mitoloji; çok uzak zamanlarda yaşamış insanların dinsel inanışları ve dünyaya ait görüşleridir.

M. Eliade mitolojiyi şöyle tanımlar: “Mitoloji, fizikötesi evrene ait serüvenleri, ilk başlangıç dönemlerinde gerçekleşen olayları aktaran bir anlatıdır. Mitoloji, genellikle yaratılışla ilgili gelişmeleri aktarır. Yani varlıkların nasıl meydana geldikleri, nasıl var oldukları, hangi ortamlarda ve nasıl varlık evrenine adım attıklarını ele alır.”

Gerçekte günümüzde “kültür” adı altında topladığımız değerler eski dünyada “mitoloji” ve “din” adlarıyla anılan olgulardır. Eliade’ye göre; “İlkel toplumlarda “mitoloji” ve “din”, ait oldukları toplumların kültürel birikimlerinden oluşmaktadır.” Çünkü o zamanlar hiçbir düşünce ve tavır bu bütünden ayrı bir şey olarak düşünülemez, insanın bütün yaptıkları ve düşündükleri mitoloji ve din çerçevesinde yer alırdı. Mitlerle özel anlamda kastedilen değerler, gerçek hayatla örtüşen, yöresel özellikleriyle eski dünyanın gelenek ve göreneklerinden oluşur. Mitoloji de bu anlamda; “toplumun ilk ve manevî tarihi”dir. 

Mitleri yaşamak, gerçek anlamda “din­sel” bir yaşantıyı kapsar. Çünkü mit, sıradan, gündelik yaşamdan farklılık gösterir. Bu yaşantının “dinselliği”, mitolojiye özgü, coşturucu, anlamlı olayla­rın yeniden gerçekleşme aşamasına getirilmesi, doğaüstü varlıkların yaratıcı eylemlerine yeniden tanık olunması olgusundan ileri gelir. Mitolojiye değişik mitoloji uzmanları tarafından yüklenen böylesine geniş bir anlamdan, bir bakıma “mitlerin önemli ölçüde dinlerin sözlü şekilleri olmasından”  hareketle  Fars Mitolojisi Sözlüğü’nde dinsel kapsamı geniş tutmaya çalıştık.

Fars edebiyatının temellerinden birini oluşturan dinsel inançlar, tarihin en eski devirlerinden başlayarak, mitolojik dönemler, kahramanlık çağları, daha sonra ilk İran devleti Med İmparatorluğu’ndan, İslâm öncesi son yönetim Sasaniler’in tarih sahnesinden çekilmelerine kadar İranlıların egemen oldukları bölgelerde geliştirdikleri kültürler, gelenek ve görenekler, değişik dönemlerde inanmış oldukları Zerdüşt öncesi ve sonrası birbirinden farklı dinler, bu dinleri eksen alarak oluşan dinsel kültürler, gelenek ve görenekler ve bütün bunlara bağlı olarak gelişen mitolojik anlatılar geniş bir alan üzerinde çalışmamızı gerektirdi.

Eski İran’daki dinsel yaşayışı ve ayinleri de içeren yaşanmış birtakım efsaneler vardır. Zerdüşt’ün ortaya çıkmasından sonra bu rivayetler eski İranlıların dinî efsaneleri olarak daha sonraki dönemlere aktarılmıştır. Bazen de bu rivayetler, millî tarihî destanlar ve efsanelerle birlikte kahramanların maceraları, İranlı komutanların ordu sevkiyatları ile mücadelelerini en güzel şekliyle yansıtmaktadır. İran-Yunan savaşları, İskender’in İran’dan çekilmesinden sonra onun İran’daki derin ve etkin nüfuzuyla mücadeleleri, Bizanslılara ve diğer güçlerden gelen saldırılara karşı savunma faaliyetleri, birtakım hatıraların yaşanmasına ortam hazırlamış ve efsanevî destanlara hamâsî bir renk kazandırmıştır.

Çalışmamızın geniş bir bakış açısına sahip oluşu; söz konusu coğrafyanın inançları, tanrıları, kutsalları, kültürleri ve mitolojilerinin yanı sıra bölge halklarının köken birliği, ortak dinsel inanışlar ve ortak kültürleriyle çok zengin ve derin bir kültürel birikimin merkezinde bulunmasından kaynaklanmaktadır. 

-Bir mitolojik malzemenin ait olduğu ülke içinde bile çok farklı çeşitleriyle anlatıldığı bilinen bir durumdur. Diğer taraftan Babil’den ve özellikle Hz. Musa’dan itibaren İsrailoğulları’na mahsus bir çok mitolojinin Fars mitolojilerini, onun da İsrailoğulları’nın mitolojisini etkilediğini düşünürsek  bunun çalışmanız sırasında önemli bir güçlük oluşturduğuna hükmetmemiz gerekir. Bir tür samanlıkta iğne aramak diye özetleyebileceğimiz bu güçlüğün üstesinden nasıl geldiniz?

- Evet dediğiniz gibi gerçekten samanlıkta iğne aramak kadar geniş araştırma gerektiren, bir okadar da zor olan ve çok sabır isteyen; değişik dillerde kaleme alınmış birçok kaynağa erişmeği, onlardaki dağınık bilgileri bir araya toplamayı, sonra bütün bunları Türkçemize aktarmayı ve ardından da birtakım sonuçlara ulaşmayı zorunlu kılan böylesine bir çalışmayı yapmak yıllar istiyor. Birikim ve özveri istiyor.

Bu tür edebiyat araştırmalarının olmazsa olmazları arasında bilindiği gibi araştırma konusu milletlerin dilleri, dinleri, dinsel kaynakları ve kültürleri, mitolojileri… gibi konularda belli düzeyde bilgi birikimi, derinlikli uğraş ve sabır en başta yer alır. Ancak bütün bunlara erişmemi, orta okul ve lise yıllarında içimde var olan yabancı dil, Fransızca sevgisi, daha sonra özel Arapça öğrenimi almam, ardından fakülte yıllarında bu iki dilin yanı sıra yoğun Farsça ve İngilizceye öğrenimime bu dillere karşı ilgime borçluyum.  Bütün bu gayretler söz konusu dillerde yazılmış Fars mitolojisiyle ilgili kaynakları Türkçe’ye aktarmam açısından bana son derece yardımcı oldu. Tabi bunların yanı sıra en önemli destekçilerimden ve çalışmanın gereklerinden biri de Arapça, Farsça ve İngilizce kaynakları rahatlıkla kullanabilmektir. Gerçekte İslâm öncesi/İslam sonrası İran tarihi, başta Mazdeizm olmak üzere İran dinleri, mitolojisi ve edebiyatı konusunda belli düzeyde bilgi birikimi Kur’ân ve tefsir bilimleri, semavi dinler…. gibi konularda kapsamlı bilgiye sahip olmadan bu tür çalışmaları yapma imkanı yoktur. Bu açıdan kendimi şanslı kabul ediyorum. Böylece çalışmanın gerektirdiği şartlar, kaynaklar ve uygun ortam hazır olunca sanırım önemli ölçüde başarılı oldum. Aldığım çok güzel tepkilerden de bunu anlıyorum.

-Esatir= history; mythos= anlatı / hikaye sözcüklerinden bakılarak tarih yazımında mitolojik malzemelerin bir temel oluşturduğu hep iddia edilegelmiştir ama son tahlilde mitoloji de tarih de kendi başlarına bir disiplindir. Siz çalışmanız sırasında mitolojik malzemelerin maruf tarihi bilgilerle uyumunu gözetmek gibi bir zorunluluk duydunuz mu?

- Mitolojik malzemelerin bilinen tarihi bilgilerle uyumu konusunda daha çok başta Zerdüşt’ün kutsal kitabı Avesta, Avesta tefsirleri ve Şahnâme’de aktarılan bilgilerle değerlendirmeğe çalıştım. Gerçekte mitoloji ile tarih iç içedir. Örneğin tarih sonrası çağlara ait birer tarihsel gerçek olan Makedonyalı İskender, Sultan Mahmûd, Şâh Abbâs ve Napolyon dilden dile dolaşan halk rivayetlerinde birer efsaneler çemberinin içerisinde kalmaktadırlar. Tarih öncesi dönemlerde efsaneler ile tarihî gerçekleri birbirinden ayırmak çok daha güçtür. Ancak efsanelerin tarih sonrası dönemde de ortaya çıkışlarını kanıtlayan birtakım faktörler gözlenebilmektedir. Mitolojik efsaneler gerçekte gelenekler adı altında korunup sonraki nesillere aktarılan birtakım zincirleme rivayetlerdir. Normal hikayelerle farkları ise, başta ilk aktarıcıları olmak üzere rivayet edenler tarafından doğru olduklarının sanılmasıdır. İşte gerçekte efsaneleri birer sembol, hikaye ya da simge olmaktan çıkarıp da tarihî rivayetler kategorisine çeken incelik de burada merkezlenmektedir. Bu gerekçeyle de efsaneler, ilk dinler, dinî ibadetler ve kurallar, aynı zamanda da ulusal tarihlerle ilişki kurmakta, halk kesimlerinde yaygın inançların birtakım hurafeler ve efsanelere dayanması gerçeğinin yanında eski birtakım felsefi görüşlerin de mitolojik etki altında kalması, hatta efsaneleri temel alması dolayısıyla ulusların tarihleriyle efsanelerinin yer yer birbirine karışmasına ortam hazırlarlar.

Dünya medeniyetinin yapılanmasında önemli ve temel rolleri bulunan eski dünyanın Hint, İran ve Yunan milletlerinin gerçek ve doğal özellikler taşıyan kahramanlık anlatıları, söz konusu milletlerin, daha hayatlarının başladığı ilk çağlarda ya da tarih öncesi dönemlerde tarih sahnesinde yer almış halklarının geniş hayal güçleriyle oluşturdukları kültürel birikimleri içerisinde yer alan mitolojik değerlerinden doğmuş ve şekillenmiştir. Aşamalı olarak ve gelişen olaylar sürecinde tarihî gelişmelerle de iç içe girmiş, ilk zamanlar dilden dile sonraki kuşaklara aktarılırken daha sonra Şâhnâme, İlyad ve Odessa gibi ölümsüz yapıtlar ortaya çıkmıştır.

Mitolojide ideal gelişmeler ve metafizik olayların kahramanları, arzularına ve ideal dünyalarına gerçek hayatta erişmeği imkânsız olarak algıladıklarından hayal gücünün de yardımıyla gerçek dünya dışında, olağanüstü özellikler gibi metafizik konuları ve ideallerini fizik ötesi dünyada tasavvur ederler. Bu olağanüstü arzuları gerçekleştirmek için de “Sîmorğ”, “Surûş”, “cinler”, “büyü”, “büyücülük”… gibi fizik ötesi evrenin araçlarını kullanıp onlardan yardım alırlar. Hayal dünyalarındaki serüvenleri gerçeklerle ilişkilendirip erişilmesi çok daha kolay ve sıkıntısız hayal dünyasında arzularına ulaşır, orada ütopik, gizemli şehirler kurarlar. Tarih; gerçek olayların yaşandığı bir alan iken mitolojide; bir milletin gerçekleşmemiş millî arzularına, mutlaka gerçekleşmesi arzulanan ideallerine yer verilir. Bu açıdan mitoloji, gerçek dünyanın kendilerini mutlu edemediği, ideallerine eriştiremediği durumlarda insanların kaybettiklerini hayallerinde aradıkları anlatımlara yer verir.

-Mitoloji sözlükleri, simgelerin özellikle de kutsal simgelerin bir tür şerhi, açımlaması olarak okunagelmiştir. Siz mitoloji ve simge ilişkisini nasıl değerlendiriyorsunuz?

- İlk olarak “Simgeler ve sembollerin mitlerin dili olduğu, çoğu zaman mitlerle iç içe olduğu” gerçeğini belirteyim. Simgelerin arkasındaki gerçeklikler ve sembollerin dilleri iyi anlaşıldığında mitlerin de etkin bir şekilde kavranacağı göz ardı edilemez bir olgudur. Bu yüzden bazı mitoloji uzmanlarınca simgebilim mitolojinin temel gereklerinden biri olarak kabul edilir. Bir bakıma simgeler, birtakım şifreleri de barındıran semboller oluşum aşamasındaki evrenin manzarasını, aşamalarını gösteren unsurlardır. Mitik bir kısım ögelerde de semboller ve şifreler birbirinden ayrılamayacak derecede iç içedir.

Olağan dışı, fizik ötesi, öteki alemlere ait rivayetlerden oluşan mitolojilerin ana temaları yaratılışla ilgili gelişmelerdir. Mitlerin ana temaları, daha çok sembolik tiplemeler, fizik ötesi aleme ait simgesel ögelerdir. Mitolojide kahramanlar bu dünyaya ait ögeler de olsalar nitelikleri fizik ötesi dünyaya aittir.

Genel tanımlamalarda ve birtakım sözlüklerdeki açıklamalarda mitoloji: “Hayalî, olan, gerçek dışı ve bütünüyle efsane olan gelişmeler”dir şeklinde ifadelerine de rastlanır. Ancak mitolojinin; “göksel, fizik ötesi evrene ait, dokunulmayan, ancak metafizik evrenin algılanabilen hikayesi ve gelişmeleri olarak kabul edilmelidir. Bu değerlerin çok önemli bir kısmı mitolojide son derece etkin ve alabildiğine zengin sembollerle ifade edilir. Mitolojide zaman ve mekan kavramları yer almaz. Bu kavramların bulunmaması ya da belirgin olmaması mitolojik anlatının hayalî ve kurgusal atmosferini son derece genişletir, onu daha gizemli ve daha çekici olarak yansıtır.

Örneğin: Îzed Mihr: Tanrı Mihr, ruhaniyyet, savaşçılık ve bereket dağıtan sembol tanrı olarak büyük bir güç kazanmıştır. Halkın bu inançlarının üst tabakalara etkisi Zerdüşt inanışında ve ondan sonralarda da görülmektedir.

-Çalışmanızın adı “Fars Mitoloji Sözlüğü” olmasına rağmen, ona büyük oranda etimolojik bir değer de yüklemişsiniz. Bu yanıyla sözlüğünüzü “köken bilgisi sözlüğü” olarak da okumak mümkün. Bu bağlamda mitoloji ve dil ilişkisine nasıl baktığınızı öğrenebilir miyiz?

- İran dilleri en eski devirlerden günümüze birbirinden farklı dinler, kültürler ve geleneklerin etkisinde kalarak değişim ve gelişim aşamalarından geçmiştir. Eldeki belgeler; alfabe, dilbilgisi kuralları ve içerik ba­kımından İran dillerini, “Eski İran Dilleri”, “Orta İran Dilleri” ve “Yeni İran Dilleri” gibi birbirinden farklı üç devreye ayırma imkanı vermek­tedir. Bu süreçte birçok sözcük birçok etkenle zamanla değişim geçirmiştir. Kelimeler, kavramlar, ifadeler farklı etkileşimlerle farklı şekiller almışlardır. Bu tarihsel gerçeği göz önünde bulundurarak kelimeler ve kavramların zaman yolculuğundaki şekil ve anlam farklılaşımını da izleyerek her kavramın eski, orta ve yeni dildeki şekillerini ve bunların anlamlarıyla neleri sembolize ettiklerini de vermeği son derece yararlı gördük.

Bir başka açıdan mitoloji; “bir milletin ya da bir toplumun ilk ve manevi tarihi”dir. Bu yüzden de o toplumun ya da milletin diliyle uyum içerisindedir. Bu kuramdan da dil ve mitoloji, birlikte ortak bir işleve sahip olarak edebî metinler çerçevesinde çok uzak geçmişlere ait gerçekleri ve o gerçekler etrafında oluşturulmuş mitolojik değerleri sonraki kuşaklara aktarır. Mitolojik anlatımlarda kullanılan dil de sembolik ve alabildiğine gizemlidir.

İranlıların ırkdaşları olan Hintlilerin rivayetlerinde sözün büyüleyici bir etkisi vardır. Söz bu gücüyle düşünceyi eyleme dönüştürme özelliğine sahiptir. “Mantra” adı verilen bu büyülü güç, Vedalar’da ve Hint edebiyatında kutsanmakta, kutsal sözleri simgelemekte, söz ile büyü yapılması da buradan kaynaklanmaktadır. Bu yüzden “söz”, her şeydir. Yine Hint rivayetlerinde ilk insan örneği ve aynı zamanda İranlıların ilk ataları Keyûmers gibi özellikler taşıyan insan, her varlığın adını söylemekte, insanlara öğretmekte, böylece ilk dili ortaya çıkarmaktadır. Bu ilk ve son dil de bütün dillerin kaynağıdır. Hint rivayetlerine göre bu dilden ilk türeyen Sanskrit Dili’dir.

-Hocam, sözlüğünüze bakarak özellikle Fars ve Farsça kaynaklı çalışmalarınızın burada kalmayacağını, daha ileri boyutlara taşınacağını bir okur örgörüsü olarak iletmek istiyorum. “Nimet Yıldırım, şimdi hangi büyük projelerin izinde yürüyor? diye sorsam, ne dersiniz?

- Son derece haklısınız. Bu yolda daha ileri menzillere yürümemek mümkün değil. Bir sevda bu. Elbette genişleyerek derinleşerek devam edecek bu çalışmalar. Şu anda devam eden çalışmalarım şunlar:

İran millî şairi, Fars edebiyatında bütün dönemlerinin en büyük söz ustalarından Firdevsî’nin Şahnâme’si yeniden düzenlenen şekliyle, daha önce yayınlanmamış 5.000 dizesinin tarafımdan yapılan tashih ve tekmil, Firdevsî ve Şahnâme ile ilgili kaleme aldığım bir girişle birlikte Kabalcı Yayınları arasında çıkmak üzere.

İran Edebiyatı (İslâm Öncesi). İslâm öncesi dönem İran Dilleri, edebiyatları, kültürel, bilimsel ve edebi birikimini Türk okuruna derli toplu bir biçimde aktaracak olan bu çalışma da yine alanında ilk olacaktır. (yaklaşık 500 sayfa hacmindeki bu çalışma son okuma aşamasındadır).

Kabalcı Yayanevi tarafından benim de katkılarımla yeniden düzenlenerek yayınlanan ancak 25.000 beyitlik kısmını kapsayan Şahnâme çevirisinin kalan ve şimdiye kadar çevrilmemiş 28.000-30.000 beytinin son yıllarda alanında otoriter bilim adamlarınca yayınlanan versiyonları da değerlendirilerek Türkçe’ye aktarılması. (Çeviri aşamasında)

İran Mitolojisi, Mitoloji, İran mitolojisinin kökenleri, oluşum evreleri, kahramanlık anlatıları, diğer mitolojilerle etkileşimi, İran mitolojisinin edebiyat üzerindeki yoğun etkisi ve örnekleri. İran mitolojisinin temel ögeleri gibi ana bölümlere yer veren kapsamlı bir çalışma.  (yaklaşık 600 sayfa hacmindeki bu çalışma da son okuma aşamasındadır).

Efendim. Fars Mitolojisi Sözlüğü’ne göstermiş olduğunuz yakın ilgi ve edebiyat çevrelerine tanıtımı için yapacağınız bu katkıdan dolayı sizlere ve derginiz çalışanlarına teşekkür ederim. Bu arada Fars Mitolojisi Sözlüğü ve diğer çalışmalarımın okurlarına ulaşmasını sağlayan Kabalcı Yayınevi’ne, sayın Mustafa Küpüşoğlu ve ekibine de sonsuz şükranlarımı sunuyorum.

( Prof Dr. Nimet YILDIRIM; Atatürk Üniversitesi; Edebiyat Fakültesi Fars Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi)

Prof Dr. Nimet YILDIRIM

 

  

FARS MİTOLOJİSİ SÖZLÜĞÜ

فرهنگ اساطیر ایران 

تاریخ انتشار، تهران  ۱۳۸۸/۰۲/۰۵

 

“فرهنگ اساطیر ایران“در ترکیه منتشر شد کتاب”فرهنگ اساطیر ایران” تألیف نعمت ییلدریم استاد فارسی دانشگاه آتاترک ارزروم در ترکیه چاپ و منتشر شد.

به گزارش خبرگزاری مهر، برای اولین بار در ترکیه در بارۀ اساطیر ایران تحقیقات ویژه‌ای از طرف نعمت ییلدریم استاد فارسی دانشگاه آتاترک ارزروم به عمل آمده و پس از پنج سال تحقیق حاصل آن در کتابی 820 صفحه ای به نام “فرهنگ اساطیر ایران” از طرف انتشارات کابالجی KABALCI YAYINEVİ چاپ و به بازار آمده است.

نویسنده در مقدمه خود آورده است :ایران سرزمینی بسیار وسیع است. بنابراین باید اساطیر و اعتقادات مردم آن نیز پیچیده و گسترده باشد. ایران همیشه پلى بین تمدنهای شرق و غرب بوده بنابراین قسمت زیادی از اساطیر آنان را به وام گرفته و به آنها داده‌ و کامل ‌تر شده‌است. مثلاً اعتقاد به شیطان و دوزخ از این اعتقادات وارد کشورهای همسایه شده‌است. یا میترائیسم که مدت زیادی بر اروپا و روم فرمانروایی می‌کرد. مردم شرق ایران همیشه ازهند و کوشان تاثیر گرفته‌اند و مردم غرب از یونان و مصر و بابل. آیین مانی و مزدک نیز آمیخته‌ای است از مسیحیت و بودایی و آیین زرتشتی ودیگر عقاید حاکم بر مردم منطقه. جهان را اورمزد آفرید و اهرمن آلوده کرد.

این دو و طرفدارانشان انتظار نبردی را می‌کشند که قرار است در آن با سرنوشت خود که زروان آن را تعیین کرده روبرو شوند. اما نمی‌توان از سرنوشت فرار کرد و اهریمن در نبردی که سوشیانس، سومین منجی، آن را شروع می‌کند از صحنه‌ی روزگار محو می‌گردد و با برپاشدن رستاخیز هر کس به آن‌چه از نظر اهورامزدا لایق آن است می‌رسد.

استاد ییلدریم در قسمتی از مقدمه کتاب درباره مباحث زیر توضیحاتی برای آشنائی خوانندگان نوشته است:  جستاری در بارۀ واژۀ اسطوره. خاستگاه و محل اسطورها، کارکرد اسطوره، مذاهب ایران قدیم،  قهرمانان ایزدی، اساطیر زردشتی، نیروهای خیر و شر، آهورا مزدا و اهریمن، اسطوره و آفرینش، نخستین پدر و ملادر انسان، زندگی پس از مرگ، بهشت و دوزخ و …….

بخش اصلی کتاب از “آب” تا “ذوالقرنین” با نظم الفبایی عناصر اساطیر ایرن را معرفی کرده و از اشعار شاعران ایرانی هم شواهدی آورده است.

 

 

 

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي 

كتاب”فرهنگ اساطیر ایران”در تركيه منتشرشد 

Tehran – Public Relations of Islamic Culture and Relations Organization

براي نخستين بار كتاب”فرهنگ اساطیر ایران“تاليف پرفسور نعمت ییلدریم استاد فارسی دانشگاه آتاترک ارزروم در تركيه چاپ و منتشر شد.                                    

به گزارش اداره كل روابط عمومي و اطلاع رساني سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي،برای اولین بار در ترکیه در بارۀ اساطیر ایران تحقیقات ویژه ای از طرف پرفسور نعمت ییلدریم استاد فارسی دانشگاه آتاترک ارزروم به عمل آمده و پس از پنج سال تحقیق حاصل آن در کتابی 820 صفحه ای به نام ” فرهنگ اساطیر ایران” از طرف انتشارات کابالجی KABALCI YAYINEVİ چاپ و به بازار آمده است.

نویسنده در مقدمه خود آورده است :ایران سرزمینی بسیار وسیع است. بنابراین باید اساطیر و اعتقادات مردم آن نیز پیچیده و گسترده باشد. ایران همیشه پلى بین تمدنهای شرق و غرب بوده بنابراین قسمت زیادی از اساطیر آنان را به وام گرفته و به آنها داده‌ و کامل ‌تر شده‌است. مثلاً اعتقاد به شیطان و دوزخ از این اعتقادات وارد کشورهای همسایه شده‌است. یا میترائیسم که مدت زیادی بر اروپا و روم فرمانروایی می‌کرد. مردم شرق ایران همیشه ازهند و کوشان تاثیر گرفته‌اند و مردم غرب از یونان و مصر و بابل. آیین مانی و مزدک نیز آمیخته‌ای است از مسیحیت و بودایی و آیین زرتشتی ودیگر عقاید حاکم بر مردم منطقه. جهان را اورمزد آفرید و اهرمن آلوده کرد. این دو و طرفدارانشان انتظار نبردی را می‌کشند که قرار است در آن با سرنوشت خود که زروان آن را تعیین کرده روبرو شوند. اما نمی‌توان از سرنوشت فرار کرد و اهریمن در نبردی که سوشیانس، سومین منجی، آن را شروع می‌کند از صحنه‌ی روزگار محو می‌گردد و با برپاشدن رستاخیز هر کس به آن‌چه از نظر اهورامزدا لایق آن است می‌رسد.

استاد ییلدریم در قسمتی از مقدمه کتاب درباره مباحث زیر توضیحاتی برای آشنائی خوانندگان نوشته است :  جستاری در بارۀ واژۀ اسطوره._ خاستگاه و محل اسطورها._ کارکرد اسطوره _ مذاهب ایران قدیم._ قهرمانان ایزدی._ اساطیر زردشتی._ نیروهای خیر و شر._ آهورا مزدا و اهریمن._ اسطوره و آفرینش._ نخستین پدر و ملادر انسان._ زندگی پس از مرگ. – بهشت و دوزخ و …….

http://pe.icro.ir/?c=newsShow&NewsId=563594&t=4

بخش اصلی کتاب از “آب” تا “ذولقرنین” با نظم الفبایی عناصر اساطیر ایرن را معرفی کرده و از اشعار شاعران ایرانی هم شواهدی آورده است.ح.ذ/

   باشگاه خبرنگاران

كتاب فرهنگ اساطير ايران در تركيه منتشر شد 

براي نخستين بار كتاب فرهنگ اساطير ايران،  

تاليف پروفسور نعمت ييلدريم استاد فارسي دانشگاه آتاترك ارزروم در تركيه چاپ و منتشر كرد. 

 

1388/02/06 13:18

 

به گزارش خبرنگار باشگاه خبرنگاران به نقل از رايزن فرهنگي ايران در استانبول، براي اولين بار در تركيه درباره اساطير ايران تحقيقات ويژه اي توسط پروفسور نعمت ييلدريم استاد فارسي دانشگاه آتاترك ارزروم به عمل آمده و پس از پنج سال تحقيق حاصل آن در كتابي 820 صفحه اي به نام فرهنگ اساطير ايران از طرف انتشارات كابالجي KABALCI YAYINEVI چاپ و به بازار آمده است.

استاد ييلدريم در قسمتي از مقدمه كتاب درباره مباحث زير توضيحاتي براي آشنايي خوانندگان نوشته است؛   خاستگاه و محل اسطوره ها، كاركرد اسطوره، مذاهب ايران قديم، قهرمانان ايزدي، اساطير زرتشتي، نيروهاي خير و شر، آهورا مزدا و اهريمن، اسطوره و آفرينش، نخستين پدر و مادر انسان، زندگي پس از مرگ، بهشت و دوزخ و غيره بخ اصلي كتاب از آب تا ذولقرنين با نظم الفبايي هم شواهدي آورده است. /ق

 

 

FARS MİTOLOJİSİ SÖZLÜĞÜ VE ŞAHNAME

İLE İLGİLİ OLARAK

TÜRKÇE, FARSÇA VE İNGİLİZCE ÇIKAN YAZILARIN BULUNDUĞU LİNKLER

http://www.art.yjc.ir/NewsDesc.aspx?newsid=168844

 http://www.entekhabnews.com/portal/index.php?news=3796

http://www.ibna.ir/vdcbssbf.rhbw8piuur.html

http://www.trkhaber.com/frs/index.php?option=com_content&task=view&id=2711&Itemid=28

http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=874631

http://www.jahannews.com/vdcaouny.49niw15kk4.html

http://www.ghatreh.com/news/3324471.html

http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=866946

http://rssnews.ir/News-538931.html

 http://www.irna.ir/View/Fullstory/Tools/PrintVersion/?NewsId=451372

http://www.yjc.ir/News/NewsDesc.aspx?newsid=168844

http://www.brgasht.blogfa.com/post-49.aspx

http://goftemanefarhangi.persianblog.ir/post/94

http://goftemanefarhangi.persianblog.ir/

http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=875331

http://www.silobreaker.com/turkish-scholar-translating-shahnameh-5_2262305932903972877

http://eng.chtn.ir/newsShow.aspx?ID=6034

http://www.semaverdergisi.com/Tahran-Kitap-Fuarinda-bir-panel-3287.html

http://ceviribilim.com/?p=1873

http://www.okumayeri.net/KulturSanat.aspx?id=69&cid=3

http://www.karsisiklicamii.org/cihan-aktas/tahran-kitap-fuarinda-bir-panel.html

http://www.edebistan.com/index.php/omer-lekesiz/nimet-yildirimla-soylesi/2009/05/

http://akademik.semazen.net/book_detail.php?id=104

http://akademik.semazen.net/article_detail.php?id=482

http://www.findingbelievers.org/pages/news/zoroastrian-news.php

http://theparsichronicle.com/  

http://setv.irib.ir/index.php?option=com_content&task=view&id=584&Itemid=126

http://www.ibna.ir/vdcivqap.t1avr2lict.html

http://www.resmi-gazete.org/detay/5071094.html

http://yenisafak.com.tr/Kitap/?t=06.05.2009&c=27&i=184715

http://www.elitada.com/haber/tarih-gercektir-mitoloji-milli-arzu.html

http://www.finalenews.com/showNews.aspx?id=147557

http://history-dept.talif.sch.ir/newmpublisher3.htm

http://www.kitaphaber.net/fars-mitolojisi-sozlugu-nimet-yildirim/

http://www.tabut.net/lofiversion/index.php?t66524.html

http://www.tumgazeteler.com/haberleri/sahname/

http://hpamuk.blogcu.com/firdevs-nin-doguya-isik-dusuren-kitabi-sahname_47970751.html

http://www.dusunyayincilik.com/fars-mitolojisi-sozlugu-nimet-yildirim-k87796.html

http://www.xing.com/app/forum?op=showarticles;id=22811097;articleid=22811097

http://www.tyb.org.tr/icerik_detaylari.asp?id=390

http://www.analitikbakis.com/haber/20090309/2008in-en-iyilerini-sectiler.php

http://www.populertarih.com/iran-mitolojisi/

http://ceviribilim.com/?p=1873

http://www.istanbulburda.com/2008′in-en-iyi-KITAPLARI-14125

 

http://irwomen.net/spip.php?article7580

http://campaigni.blogspot.com/2009/08/blog-post_16.html

http://www.sarmayeh.net/ShowNews.php?44151

http://www.khabarfarsi.com/news-598533.htm

http://www.tafahomnews.com/module-pagesetter-viewpub-tid-1-pid-41863.html

 

http://aynev.blogfa.com/

http://xn—–btdcabfmc1egt8tsai7a90m9rja.artandculture.ir/T_92408_____شاهنامه-با-همه-ابیاتش-به-ترکیه-می-رود.htm

http://www.webturkiyeportal.com/webforum/287748-iran-mitolojisi.html

http://tr.wikipedia.org/wiki/Gazne_Devleti